जोखिमको अखडा उपत्यका, सुविधाको लोभमा अकालमै ज्यान गुमाउँदै सर्वसाधारण

रुषा थापा
२०८१ असोज १०, ११ र १२ गते काठमाडौं उपत्यकासहित देशभरका अधिकांश स्थानमा भारी वर्षा भयो । कुलो बनाइएको ललितपुरको नख्खु खोला ओर्लियो । र, ठूलो बाढी आउँदा तीन जनालाई बगायो । देशभर भएको वर्षाका कारण सयौंले ज्यान गुमाए, हजारौं विस्थापित भए । ०८२ असोज १७ गतेदेखि १९ गतेसम्म पनि वर्षा भयो ।

यो बेला पनि त्यस्तै भयो । थोरै पानी पर्नेबित्तिकै त डुबिहाल्ने उपत्यका भारी वर्षा हुनासाथ बग्न खोज्छ । किनकि यहाँ खोलालाई कुलो बनाइएको छ । खोलामाथि घरलगायत संरचना बनाइएको छ । पाँच दशकअघि उपत्यकामा जताततै खोला, नदी, कुलो, राजकुलो थियो । ६ सय बढी ढुंगेधारा थिए । तालतलैया, पोखरी उत्तिकै थिए ।

अहिले ती सम्पदा वा खोला कता गयो ? कसैलाई थाहा छैन । पहिले त्यस्ता सम्पदा रहेका ठाउँमा अहिले घरैघर देखिन्छ । सबै मासेर घर बनाइसकिएको छ । जसका कारण आकाशबाट पानी पर्दा जाने ठाउँ नै छैन । पहिले पानी पर्दा त्यो पानी जमिनले सोस्थ्यो वा खोलामा जान्छ । तर, अहिले खुला जमिन छैन त खोला कता पुग्यो ? कँही अत्तोपतो छैन ।

दलाल, भूमाफियाहरुले डाँडाकाँडा सबै प्लटिङ गरे । खोला, नदी आसपास जग्गासमेत कब्जा गरेर घर बनाइयो । अहिले उपत्यकामा खुल्ला ठाउँ भेटिनै मुस्किल छ । जता हेर्यो त्यतै घरैघर बनेको छ । अनि आकाशबाट पानी पर्दा जाने चाँहि कहाँ ? पानी जाने ठाउँ छैन अनि बाढी नआए वा डुबान नपरे के हुन्छ ? त्यसो त उपत्यका मुलुककै गहिरो ठाउँ हो ।

चार दशकअघिसम्म भक्तपुरको राधेराधे थोरै पानी पर्नासाथ डुबिहाल्थ्यो भन्नेहरु अझै भेटिन्छन् । त्यसैले, त्यतिबेला यहाँ रोपनीको ३० हजार रुपैयाँमा समेत जग्गा बिक्री हुँदैन्थ्यो । अर्कोतर्फ, यहाँको सबै जग्गा सरकारी, गुठी र ऐलानी रहेको बताइन्छ । तर, अहिले राधेराधेमा चारैतिर घरैघर बनेका छन् । सरकारी जग्गासमेत कब्जा गरेर घर ठड्याइएको छ । खुल्ला ठाउँ कतै छैन । अनि पहिले खुल्ला ठाउँ हुँदा त डुब्ने राधेराधे अहिले बर्खायाममा थोरै पानी पर्नेबित्तिकै डुब्नु स्वभाविक हो ।

दलाल, भूमाफियाहरुले आफ्नो स्वार्थका निम्ति जस्तोसुकै जग्गा प्लटिङ गरेर बेचिदिए । सरकारले पनि उनीहरुलाई रोकेन । उल्टै सरकारमा बस्नेहरु दलालहरुसँग मिले । घुस खाएर सरकारी जग्गासमेत उनीहरुकै नाममा पास गरिदिए । त्यस्तो जग्गा प्लटिङ गर्दै दलालहरुले सोझासाझा जनतालाई आनाकै २५ लाखदेखि करोडौंमा बेचेका छन् ।

०८० पुस ३ गते सर्वोच्च अदालतले बागमती, विष्णुमति र मनोहरा खोला आसपास संरचना बनाउँदा अनिवार्य ४० मिटर छोड्नुपर्ने फैसला गरेको छ । अन्य खोलाको हकमा २० मिटर कायम राखिएको छ । यसले खोला, नदी आसपास २० मिटर नछोडी बनेका घरलगायत संरचना भत्किएमा अब बन्न पाउने छैन ।

उपत्यकामा खोलामाथि घरैघर बनाइएका छन् । उदाहरणका रुपमा नारायणथानबाट बग्ने ठाडो खोला लाम्जिपाटको उत्तर ढोकासम्म देखिन्छ । त्यसपछि खोला गायब छ । त्यो खोला बग्ने जय नेपाल हल, कमलादी, बागबजार, टुकचामा खोलामाथि नै घर बनाइएको छ । यसले त्यो खोला थापाथली पुगेपछि मात्र देखिन्छ । आकाशबाट पानी जुनसुकै बेला पर्न सक्छ ।

विपद् बाजा बजाएर आउँदैन । विपद्लाई कहिल्यै ख्यालठट्टामा लिनु पनि हुन्न । प्रकृतिभन्दा ठूलो अरु केही छैन । प्रकृतिले दिएको देनकै कारण आज हामी बाँचिरहेका छौं । तर, हामीले यो कुरा बिर्सियौं । जसले हामीलाई बचाइरहेको छ, उसैमाथि प्रहार गर्न खोज्यौं । उसैलाई मेटाउन खोज्यौं । प्रकृतिलाई कमजोर ठान्दा पछिल्ला दुई वर्षमा नेपालले ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति भोगिसक्यो ।

अझै पनि यसलाई ख्यालठट्टामै लिने हो भने भोलि देशै बगाउन सक्छ । त्यसकारण हामी स्वार्थी नहौं । प्रकृतिमाथि कब्जा नगरौं । बरु, उसलाई दिऔं । किनकि हामीले जति प्रकृतिलाई दिन्छौं, प्रकृतिले त्यसको सय गुणाबढी हामीलाई दिन्छ । पानी जतिबेला पनि पर्न सक्छ । कहिले सानो वर्षा हुन्छ त कहिले एकदम ठूलो । वर्षाले कहिले कस्तो रुप लिन्छ ? कसैलाई थाहा हुँदैन । त्यसकारण हामी सचेत हौं ।

खोलालाई कुलो नबनौं । खोलामाथि घर नबनाऔं । अहिले उपत्यका जोखिमैजोखिमको अखडा बनेको छ । वर्षामा बाढीले वितण्डा मच्यायो त हिउँदमा धुँवाधुलोले । हिउँदमा घरबाट बाहिरै निस्किन सकिँदैन । २० वर्षे थोत्रा गाडी, इट्टा, क्रसर उद्योगका कारण हिउँदमा वायु प्रदूषण बढ्छ अनि बाहिर निस्किँदा अनेकौं रोगको सिकार बन्न पुगिन्छ । स्वच्छ हावापानीका लागि खुल्ला ठाउँ र हरियाली हुनुपर्छ ।

तर, उपत्यकामा त घर र भवनबाहेक केही देखिँदैन । यता हेरेपनि घर, उता हेरेपनि घर । सडकमा सवारीसाधन मात्रै । खुल्ला ठाउँ त कतै छैन । अहिले ७४ जिल्लाका जनता तीन जिल्ला अर्थात् उपत्यका (काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुर) मा थुप्रिएका छन् । यसले यहाँ सानो भूकम्प आएमा पनि ठूलो जनधनको क्षति हुने देखिन्छ ।

पहिलापहिला बुढापोकाले भन्थे, ‘स्याललाई काल आए गाउँ पस्छ ।’ अहिले मानिसलाई काल आए उपत्यका पसे पुग्छ । अरु कतै जानै पर्दैन । उपत्यका आएपछि स्वस्थ मानिससमेत रोगी बन्छ । यहाँको हावापानी एकातिर नराम्रो बन्दै गएको छ, अर्कोतिर यहाँ पाइने हरेक वस्तुमा मिसावट गरिन्छ । गाउँमा आफ्नै उत्पादन हुन्छ ।

यहाँ त सबै खानेकुरा किनेर खानुपर्छ । महँगो मूल्य हालेर किनिन्छ तर त्यो गुणस्तरहीन हुन्छ । र, त्यस्तो खानेकुरा खाँदा मानिसको स्वास्थ्यमा हानि पुर्याउँछ । एकातिर पैसा पनि सिद्धिन्छ, अर्कोतिर स्वास्थ्यतिर । उपत्यकामा जताततै भट्टी पसल देखिन्छ । अनि मानिसलाई थोरै टेन्सन हुनेबित्तिकै भट्टी पसल पुगिहाल्ने ।

लोकल रक्सी फोहोर मोजाजुत्ता, कपडा, भैंसीको हड्डी, देशी मललगायतबाट बनाइन्छ । त्यस्तो रक्सीले मिर्गौला, कलेजो सधैं खान्छ । यसरी टेन्सन हटाउन सेवन गरिने रक्सीले मानिसको पैसासँगै ज्यानै लिइरहेको छ । यस्तो हुँदा पनि सरकार भने मौन देखिन्छ । न त कालोबजारी, गुणस्तरहीन सामान बेच्ने व्यापारी–व्यवसायीलाई कारबाही गर्छ न जनतालाई आफ्नो गाउँ फर्क भनेरै भन्छ ।

सरकारलाई जनताको मतलब नै छैन । पैसा अर्थात् राजस्व भए पुग्छ सरकारलाई । जागिर लगाइदिने आश्वासनमा गाउँबाट युवा–युवती यहाँ ल्याएर यौनधन्दा वा गैरकानूनी काममा लगाउने काम भइरहेको छ । यद्यपि, यसतर्फ पनि सरकारको ध्यान छैन । अनि सरकारको ध्यान छ चाँहि कहाँ ? सरकारले आफ्ना नागरिक के गरिरहेका छन् ? भनेर निगरानी गरिराख्नुपर्छ । तर, हामी कहाँ त सरकारले छाडा छोडिदिँदा सोझासाझा जनताले पैसासँगै अकालै ज्यान गुमाइरहेका छन् ।

०७२ वैशाख १२ गते महाभूकम्प गयो । उपत्यकासहित १४ जिल्लामा भूकम्पले क्षति पुर्यायो । भूकम्पले परेर उपत्यकामा मात्रै हजारौंले ज्यान गुमाए । अन्य जिल्लामा त्यति मानवीय क्षति भएन तर उपत्यकामा ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति पुग्यो । उपत्यकामा बस्नुहुन्न भनेर एक दशकअघि नै दिइएको संकेतसमेत सरकार र जनता दुवैले गम्भीर रुपमा नलिँदा भविष्यमा ठूलो क्षतिको खतरा देखिन थालेको छ ।