नेपाल–इजरायल सम्बन्धः नयाँ सरकारले लिन सक्ने रणनीतिक फाइदा र विकासको मार्गचित्र

विकासमुखी कूटनीति, प्रविधि सहकार्य र मानव पूँजी रूपान्तरणतर्फ नेपालको अवसर

प्रकाश विशुन्के
इजरायल आफ्नो ७८औँ स्वतन्त्रता दिवस (Yom Haatzmaut) मनाउँदै छ । यो क्षण केवल उत्सवको मात्र होइन, एउटा राष्ट्रले अभाव, चुनौती र निरन्तर संघर्षबीच आफूलाई कसरी विश्वकै अग्रणी प्रविधि, आधुनिक कृषि प्रविधि, नवप्रवर्तन र उच्च गुणस्तरीय क्षमतायुक्त सुरक्षा शक्तिमा रूपान्तरण ग¥यो भन्ने आत्ममूल्याङ्कनको अवसर पनि हो । सन् १९४८ मा स्थापना भएको इजरायलले आवश्यकताबाट नवप्रवर्तन को सिद्धान्त अपनाउँदै केही दशकभित्रै विश्वलाई चकित पार्ने विकास यात्रा तय गरेको छ । यही प्रेरणादायी यात्रा नेपालजस्ता विकासोन्मुख राष्ट्रहरूका लागि केवल अध्ययनको विषय मात्र होइन, व्यवहारिक मार्गदर्शन पनि हो ।

अब चर्चा गरौं, नेपाल–इजरायल सम्बन्धको । इतिहास पल्टाउदा, सन् १९६० मा नेपालले इजरायललाई औपचारिक मान्यता दिँदै कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्दै दक्षिण एशियामा पूर्ण सम्बन्ध स्थापना गर्ने पहिलो राष्ट्रको रूपमा आफ्नो पहिचान बनायो । त्यसै वर्ष बीपी कोइरालाको इजरायल भ्रमणले दुई देशबीच विश्वासको आधार तयार गरेको थियो । नेपाल र इजरायलबीचको सम्बन्ध केवल औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध मात्र होइन, यो विश्वास, ऐतिहासिक निर्णय र व्यवहारिक सहकार्यमा आधारित दीर्घकालीन साझेदारी हो । सन् १९६० जुन १ मा दुई देशबीच औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनामा नेपालको साहसी निर्णयको निरन्तरतामा इजरायलले सन् १९६१ मार्चमा काठमाडौँमा आफ्नो दूतावास स्थापना ग‍¥यो भने नेपालले २००७ अगस्ट १३ मा इजरायलको मुख्य सहर तेल अविवमा आफ्नो दूतावास स्थापना गर्दै सम्बन्धलाई संस्थागत रूपमा अझ सुदृढ बनायो ।

आजको परिवर्तित राजनीतिक सन्दर्भमा, विशेषतः दुइ तिहाई बहुमत नजिकको एकल नयाँ सरकार गठन र त्यसमा युवाहरूको सक्रिय उपस्थितिले नेपाललाई आफ्नो परराष्ट्र नीतिलाई पुनःपरिभाषित गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ । नवनियुक्त प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले सरकार गठनपछि विभिन्न देशका राजदूतहरूसँग गरेको सामूहिक कूटनीतिक भेटघाटले यही परिवर्तनको संकेत दिएको छ । “नेपाल निर्माणमा सहयोग गर्नुहोस्” भन्ने प्रधानमन्त्रीको स्पष्ट सन्देशले नेपालको कूटनीतिक प्राथमिकता अब विकास, सहकार्य र परिणाममुखी सम्बन्धतर्फ केन्द्रित हुँदै गएको प्रष्ट देखाउँछ । राजदूतहरूले पनि उत्साहपूर्वक नेपालसँगको सम्बन्ध विस्तार गर्न, सहकार्य बढाउन र सुमधुर कूटनीतिक सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउन तयार रहेको धारणा व्यक्त गर्नुले नेपालको लागि नयाँ सम्भावनाहरूको ढोका खुलेको देखिन्छ । यस्तो परिवेशमा इजरायलजस्तो प्रविधि, नवप्रवर्तन र कार्यान्वयन क्षमतामा अग्रणी राष्ट्रसँगको सहकार्यलाई रणनीतिक रूपमा उपयोग गर्नु अत्यन्त आवश्यक देखिन्छ । इजरायलसँगको सहकार्य नेपालका लागि रणनीतिक र सुवर्ण अवसर बन्न सक्छ ।

इजरायलको विकास मोडेललाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर मेरो व्यक्तिगत अनुभवले पनि दिएको छ । इतिहासमै दुर्लभ मानिने भेटघाटमध्ये सन् २०१७ मा इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुसँगको भेट मेरो जीवनको एक अविस्मरणीय क्षण रह्यो । केही मिनेटभित्र खास विषय राख्न सम्भव त भएन तर आफू नेपालबाट आएको र भेट्न पाउँदा निकै हर्षित भएको कुरा सुनाउँदै विरलैको मौकामा केही सेल्फी खिचियो । त्यस्तै, सन् २०२२ अक्टोबर १७ मा मैले स्थानीय सरकार, दक्षिणकाली नगरपालिकाको तर्फबाट कार्यपालिका सदस्य तथा सामाजिक विकास समितिको संयोजकको हैसियतले मैले जेरुशलेम नगरपालिकाको तात्कालिन उप–मेयर फ्लेर हसन–नाहुम Fleur Hassan-Nahoum सँग औपचारिक भेटघाट गर्ने अवसर पाएँ । त्यो भेट केवल औपचारिक शिष्टाचार भेट मात्र थिएन, बरु स्थानीय तहदेखि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको सम्भावना खोज्ने एक महत्वपूर्ण प्रयास थियो । सन् २०१७ पश्चात इजरायलको विकास र प्रविधिलाई नेपाल भित्राएर कसरी उपयोग गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा विशेष चासो राखेर विभिन्न अवसरमा राजनीतिक, कुटनीतिक भेटघाट, छलफल र सकेको पहल गरिनै रहेको छु । मेरो अनुभव र सम्बन्धलाई स्थानीय सरकारको विकास र समृद्धिमा केही पहलकदमी लिने प्रयास गरेको विभिन्न कारणले सफल भने हुन सकिएन । आशावादी छु, निकट भविष्यमै कुनै रुपमा वर्षौंदेखिको पहलकदमीले मसर्तरुप पाउनेछ ।

इजरायलको विकास यात्रालाई हेर्दा स्पष्ट हुन्छ कि उनीहरूले सीमित स्रोतलाई कमजोरी नभई अवसरका रूपमा रूपान्तरण गरेका छन् । अघि चर्चा गरेजस्तै, “innovation out of necessity” अर्थात आवश्यकताबाट नवप्रवर्तन भन्ने सिद्धान्तले इजरायललाई कृषि, प्रविधि, जल व्यवस्थापन र साइबर सुरक्षामा विश्वकै अग्रणी राष्ट्र बनाएको छ । नेपालका लागि पनि यही सोच अत्यन्त सान्दर्भिक छ ।

इजरायल भौगोलिक रूपमा सानो, प्राकृतिक स्रोत सीमित र निरन्तर सुरक्षात्मक चुनौतीको सामना गरिरहेको देश भए पनि केही दशकभित्रै विश्वको अग्रणीः प्रविधि, कृषि, नवप्रवर्तन र स्टार्टअप इकोसिस्टमको केन्द्र बन्न सफल भएको छ । यसको सफलता कुनै संयोग होइन, बरु “आवश्यकताबाट नवप्रवर्तन” भन्ने स्पष्ट सोच, अनुसन्धानमा लगानी, मानव पूँजीको विकास र परिणाममुखी शासन प्रणालीको प्रतिफल हो । नेपालजस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रका लागि इजरायलको अनुभव अत्यन्त सान्दर्भिक र उपयोगी हुन सक्छ जसले सीमित स्रोत, जटिल भौगोलिक अवस्था र संरचनात्मक कमजोरीसँग जुधिरहेको छ ।

विशेषतः कृषि क्षेत्रमा इजरायलले गरेको क्रान्तिकारी विकास नेपालका लागि प्रेरणादायी छ । इजरायलले विकास गरेको ड्रिप इरिगेशन प्रणालीले मरुभूमिमा समेत उच्च उत्पादन सम्भव बनाएको छ । नेपालमा जलस्रोतको कमी नभए पनि यसको व्यवस्थापन कमजोर छ, जसका कारण कृषिमा अपेक्षित उत्पादन हुन सकेको छैन । पहाडी भू–भाग, मौसमी असन्तुलन र परम्परागत खेती प्रणालीका कारण किसानहरू अझै जीविकोपार्जनमुखी खेतीमा सीमित छन् । नेपाललाई पुस्तौँदेखि ुकृषि प्रधानु देश भनिँदै आइएको छ । तथ्याङ्कले भन्छ–झन्डै ६० प्रतिशतभन्दा बढी नेपाली अझै पनि माटोमै पसिना बगाइरहेका छन् । तर विडम्बना, यति ठुलो जनशक्ति परिचालन हुँदा पनि हामी आधारभूत खाद्यान्नमा परनिर्भर छौँ । अर्कोतर्फ, इजरायल यस्तो देश हो जहाँको भूगोलको ठुलो हिस्सा मरुभूमिले ओगटेको छ र कुल जनसङ्ख्याको मात्र ३ प्रतिशत मानिस कृषिमा संलग्न छन् । तर, त्यही ३ प्रतिशतको पसिना र प्रविधिले आज इजरायललाई विश्वकै कृषि “पावरहाउस” बनाएको छ ।

नेपालमा कृषि एउटा बाध्यता र जीवन निर्वाहको माध्यम बनेको छ भने इजरायलमा कृषि उच्च प्रविधियुक्त उद्योगको रुपमा मानिन्छ । हाम्रोमा ६० प्रतिशतले गर्ने खेतीले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई टेको त दिएको छ, तर युवा पुस्ता यसबाट झन् टाढिँदै छ । इजरायलमा भने ३ प्रतिशत जनशक्तिले अत्याधुनिक सफ्टवेयर, ड्रोन, र सेन्सरको सहयोगमा यति धेरै उत्पादन गर्छन् कि उनीहरूले युरोपका बजारमा फलफूल र तरकारी निर्यात गरेर अबौं डलर भित्राउँछन् ।

नेपालमा खेतीपाती अझै पनि आकाशे पानीको भरमा छ । कतै बाढी त कतै खडेरीको चपेटामा किसान परिरहन्छन् । तर इजरायलले सन् १९६० को दशकमै थोपा सिँचाइ (Drip Irrigation_) को विकास गरेर पानीको अभावलाई जितेको थियो । थोरै पानीले धेरै उत्पादन गर्ने यो प्रविधि आज विश्वभर फैलिएको छ, तर हाम्रा खेतहरू अझै पनि परम्परागत कुलो र नहरकै पर्खाइमा छन् ।

नेपालका लागि इजरायली मोडल किन ?

इजरायली कृषि प्रणाली नेपालका लागि केवल एउटा उदाहरण मात्र होइन, यो एउटा पूर्ण समाधान हुन सक्छ । विशेषतः दुईवटा कुरामा नेपालले तत्काल ध्यान दिन जरुरी छ । पहिलोः स्मार्ट खेती र थोपा सिँचाइ जसले श्रम र समय दुवै बचत हुन्छ भने उपलब्ध जमिनको पूर्ण सदुपयोग हो । इजरायलले मरुभूमिमा त खेती गर्न सक्छ भने नेपालको उर्वर भूमिमा इजरायली बीउ विजन र ग्रीन हाउस प्रविधि भित्राउने हो भने हामीले वर्षमा तीन चार बाली सजिलै लिन सक्छौँ । इजरायली कुटनितिज्ञदेखि सर्वसाधारण र इजरायली किसान र कृषि विज्ञहरुले भेटघाटमा मसँग राख्ने अनिवार्य जिज्ञासा हो यो ।

नेपालबाट लर्न एण्ड अर्न कार्यक्रम अन्तर्गत हजारौँ युवाहरू इजरायल पुगेर कृषि प्रविधि सिकेर फर्केका छन् । तर, विदेशमा सिकेको त्यो सीप नेपालको माटोमा किन प्रयोग हुन सकिरहेको छैन ? यो आजको मुख्य प्रश्न हो । व्यक्तिगत प्रयासमा केही युवाले आधुनिक फार्म सुरु गरे पनि राज्यको तर्फबाट इजरायली प्रविधिलाई मास स्केलमा लैजाने ठोस नीति र अनुदानको अभाव देखिन्छ । सबै प्रविधि नेपाली माटोमा प्रयोग सम्भव हुन्छ भन्ने होइन तर आजसम्म राज्यबाट न्यूनतम प्रयास भएको देखिदैन । नेपाललाई कृषि प्रधान देशबाट कृषि व्यवसायिक देश बनाउन अब कोदाली र हलोको भर परेर मात्र पुग्दैन । इजरायलको अनुभवले के प्रमाणित गरिसकेको छ भने कृषिको सफलता मानिसको संख्यामा होइन, प्रविधिको सही प्रयोगमा लुकेको हुन्छ । यदि हामीले ३ प्रतिशत इजरायलीले गर्ने जस्तै आधुनिक र स्मार्ट खेती प्रणालीको सानो अंश मात्र नेपालमा लागु गर्न सक्यौँ भने, नेपाली कृषिले साँच्चिकै काँचुली फेर्नेछ । हिजोसम्म हामीले माटोलाई पुज्यौँ, अब माटोलाई प्रविधिसँग जोड्ने बेला आएको छ ।

यस्तो अवस्थामा इजरायली सटीक कृषि प्रविधि, हरितगृह प्रणाली र उन्नत बिरुवा प्रविधि अपनाएर नेपालले कम पानीमा उच्च उत्पादन हासिल गर्न सक्छ, यो सम्भव छ । यसले खाद्य सुरक्षालाई मात्र मजबुत बनाउने होइन, कृषिलाई व्यवसायिक बनाउँदै निर्यातमुखी अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढ्ने आधार पनि तयार गर्न सक्छ ।

यससँगै, उच्च मूल्यका नगदे बाली—जस्तै एभोकाडो, सिट्रस फलफूल वा अन्य निर्यातयोग्य उत्पादनहरूको खेती विस्तार गरेर नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो उपस्थिति बढाउन सक्छ । यसका लागि केवल प्रविधि मात्र होइन, नीति, लगानी र बजार व्यवस्थापनको समन्वय आवश्यक हुन्छ, जुन इजरायलको अनुभवबाट सिक्न सकिन्छ ।

इजरायलको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—स्टार्टअप इकोसिस्टम र मानव पूँजी विकास। विश्वमै सबैभन्दा बढी स्टार्टअप घनत्व भएको देशका रूपमा परिचित इजरायलले आफ्नो विकास प्राकृतिक स्रोतबाट होइन, शिक्षा, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमा आधारित प्रणालीबाट हासिल गरेको हो। नेपालमा पनि युवा जनसंख्या ठूलो छ र सूचना प्रविधि क्षेत्र तीव्र गतिमा विकास भइरहेको छ । यदि सरकारले प्रारम्भिक चरणका उद्यमहरूलाई संरक्षण, अनुदान र प्रोत्साहन प्रदान गर्न सकेमा, नेपालमा उद्यमशीलताको संस्कृति विकास गर्न सकिन्छ। यसले युवाहरूलाई विदेशिनु पर्ने बाध्यता घटाउने मात्र होइन, नेपाललाई क्षेत्रीय डिजिटल सेवा केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न पनि सहयोग पुर्‍याउन सक्छ ।

जल व्यवस्थापनको क्षेत्रमा पनि इजरायलले विश्वलाई मार्गदर्शन गरेको छ । मरुभूमिमा पानीको अधिकतम उपयोग गर्न सफल भएको इजरायलले फोहोर पानी प्रशोधन, पुनःप्रयोग र स्मार्ट वितरण प्रणाली विकास गरेको छ । नेपालमा समस्या फरक प्रकारको भए पनि समाधानको आवश्यकता उत्तिकै छ । अत्यधिक वर्षा, असन्तुलित वितरण र शहरी क्षेत्रमा पानी अभावको समस्या समाधान गर्न इजरायलको प्रविधि उपयोगी हुन सक्छ। विशेषतः काठमाडौँ उपत्यकाजस्ता क्षेत्रमा फोहोर पानी प्रशोधन र पुनःप्रयोग प्रणाली अपनाएर दीर्घकालीन समाधान निकाल्न सकिन्छ ।

डिजिटल युगमा प्रवेश गरिरहेको नेपालका लागि साइबर सुरक्षा र डिजिटल शासन पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण क्षेत्र हा े। बैंकिङ, सरकारी सेवा र अभिलेख प्रणाली डिजिटल हुँदै जाँदा साइबर जोखिम पनि बढिरहेको छ । इजरायल विश्वकै अग्रणी साइबर सुरक्षा राष्ट्रहरूमध्ये एक भएकाले यस क्षेत्रमा सहकार्य गरेर नेपालले आफ्नो डिजिटल संरचनालाई सुरक्षित बनाउन सक्छ । साथै, युवाहरूलाई साइबर सुरक्षा क्षेत्रमा दक्ष बनाएर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ, जसले विदेशी मुद्रा आर्जनमा पनि योगदान दिन सक्छ ।

त्यसैगरी, इजरायलका Kibbutz / Moshav जस्ता सहकारी मोडेलहरूले सामूहिक उत्पादन र साझा स्रोत प्रयोगमार्फत आर्थिक सफलता हासिल गरेका छन्। नेपालमा सहकारी परम्परा बलियो भए पनि यसको व्यवस्थापन, पारदर्शिता र प्रविधिको प्रयोगमा कमजोरी देखिन्छ । इजरायली मोडेल अपनाएर सहकारी क्षेत्रलाई आधुनिक, उत्पादनमुखी र प्रतिस्पर्र्धीबनाउने सम्भावना अत्यन्त उच्च छ । यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाउने मात्र होइन, साना किसान र उद्यमीलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्ने अवसर पनि प्रदान गर्न सक्छ ।

नेपाल–इजरायल सम्बन्धको गहिराइ केवल विकास र प्रविधिमा सीमित छैन, संकटका समयमा देखिएको मानवीय सहकार्यमा पनि प्रष्ट देखिन्छ । सन् २०२३ अक्टोबर ७ मा इजरायलमा भएको आक्रमणले विश्वलाई स्तब्ध बनाएको थियो, जसमा नेपाली विद्यार्थीहरू पनि प्रभावित भए र १० जनाले ज्यान गुमाए । त्यो दुःखद क्षणमा इजरायल सरकारले नेपालीहरूको उद्धार, सुरक्षा र व्यवस्थापनमा देखाएको तत्परता र संवेदनशीलता अत्यन्त प्रशंसनीय रह्यो। नेपाल सरकारले पनि उक्त घटनाको कडा निन्दा गर्दै इजरायलप्रति ऐक्यबद्धता जनाएको थियो। यस घटनाले दुई देशबीचको सम्बन्ध केवल कूटनीतिक मात्र नभई मानवीय विश्वास र पारस्परिक सम्मानमा आधारित रहेको पुष्टि गरेको छ ।

यद्यपि, यति सुदृढ सम्बन्ध हुँदाहुँदै पनि नेपालले इजरायलसँगको सहकार्यबाट अपेक्षित लाभ लिन अझै सकेको छैन । विगतमा केही वैचारिक पूर्वाग्रह, असंगत कूटनीतिक प्राथमिकता र स्पष्ट रणनीतिक दृष्टिकोणको अभावका कारण धेरै सम्भावनाहरू उपयोग हुनबाट वञ्चित भएका छन् । अब नयाँ सरकारले यस्ता कमजोरीहरूबाट सिक्दै राष्ट्रिय हितमा आधारित, व्यवहारिक र परिणाममुखी परराष्ट्र नीति अपनाउनु आवश्यक छ ।

नेपाल र इजरायलबीचको सम्बन्ध सुरुदेखि नै बलियो द्विपक्षीय मित्रतामा आधारित रहँदै आएको छ । कृषि, प्रविधि, स्वास्थ्य र मानव विकासका क्षेत्रमा दुवै देशबीचको सहकार्य उल्लेखनीय छ। तर संयुक्त राष्ट्रसंघ UN जस्ता बहुपक्षीय मञ्चहरूमा नेपालले लिने धारणा भने सधैं इजरायलप्रति अनुकूल वा सुसंगत देखिँदैन, जसले नेपालको कूटनीतिक स्थिरतामा प्रश्न उठाउने गरेको छ ।

नेपालको असंलग्न परराष्ट्र नीति, सार्वभौमिकताको सम्मान र शान्तिको सिद्धान्तमा आधारित भए पनि व्यवहारमा त्यसको एकरूपता देखिनु आवश्यक छ । वर्तमान विश्व परिवेशमा, यदि बालेन नेतृत्वको नयाँ सरकारले स्पष्ट, सन्तुलित र स्थिर परराष्ट्र नीति अपनाउँदै द्विपक्षीय सम्बन्धलाई बहुपक्षीय मञ्चहरूमा पनि प्रतिबिम्बित गर्न सकेमा, नेपाल–इजरायल सम्बन्धलाई अझ नयाँ उचाइमा पु‍¥याउन सकिन्छ ।

अन्ततः, इजरायलको सफलता इतिहास नक्कल गरेर होइन, सोच र दृष्टिकोण अपनाएर सम्भव भएको हो । अभावलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता, प्रविधिमा लगानी गर्ने प्रतिबद्धता र मानव पूँजीमा विश्वास गर्ने नीति नै यसको आधार हो । त्यसैले, नेपालले पनि यही मार्ग अपनाउन सकेमा आफ्नो भौगोलिक चुनौतीलाई आर्थिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्न सक्छ ।

आजको सन्दर्भमा स्पष्ट छ कि नेपालले इजरायलसँगको सम्बन्धलाई केवल कूटनीतिक औपचारिकतामा सीमित नराखी विकासको रणनीतिक साझेदारीमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ । सही नीति, सही साझेदारी र प्रभावकारी कार्यान्वयनले मात्र नेपाललाई दिगो विकासको दिशामा अघि बढाउन सक्छ ।

Yom Haatzmaut/Israeli Independence Day काे सन्दर्भमा