गोरेबहादुर खपाङ्गी र वडा दशैँकाे राताे टीका

सेयर

काठमाडाैँ । जब दशैँ आउँछ गोरेबहादुर खपाङ्गीको प्रसंग पनि सँगसँगै तानिन्छ । हरेक दशैँका बेला उनकाे चर्चा परिचर्चा हुने गर्छ ।  कारण हो नेपाल मगर संघको अध्यक्ष हुँदा उनले चलाएको दशैँ परित्याग अभियान र मन्त्री हुँदा राजाको हातबाट लगाएको रातो टीका जमरा । खासगरी जनजाति बृत्तमा उनको पक्ष बिपक्षमा बिभिन्न तर्कनाहरु प्रस्तुत हुन्छन् । यसै विषयलाई लिएर उनको खुबै आलोचनासमेत हुने गरेको छ ।

वि.सं २०५९ सालमा लोकेन्द्रबहादुर चन्द नेतृत्वको सरकारमा महिला, बालबालिका तथा समाज कल्याण मन्त्री भएका बेला राजा ज्ञानेन्द्रको हातबाट टीका थापेपछि उनको राजनीतिक जीवनले नयाँ मोड लियो । तत्कालीन शाही सरकारमा मन्त्री बनेका बेला खपाङ्गी राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीका महासचिव र नेपाल मगर संघका केन्द्रिय अध्यक्ष थिए । दशै परित्यागको अभियान चलाएर आफैले राजाका हातबाट टीका लगाएपछि पार्टी र संस्था दुबैतिर उनको सम्बन्ध चिसियो । त्यसपछि उनको राजनीतिक जीवनकालमा धेरै उतार चढापहरु आए । सामाजिक नेताका रुपमा स्थापित खपाङ्गी स्वार्थमा परेको भन्दै समाज कै साथ गुमाए ।

हुन त पछि उनले राजाबाट टीका थाप्नुको कारणबारे पटक पटक प्रष्ट पनि पारेका छन् । तर गुमेको शाख फर्काउन सकेनन् । राजालाई खुसी पारेर जनजातिको अधिकार स्थापित गर्नकै लागि बाध्य भएर टीका थापेको उनले एक राष्ट्रिय दैनिकमा दिएको अन्तवार्तामा पनि बताएका छन् । शाहीकालमा राजाको हातबाट टीका थाप्ने परम्परा पनि थियो । त्यही मेसोमा टोपी सुक्र्याएर राजाको हातको टीका थापे जनजाति बृत्तमा त्यसैले उनको शिर झुकाइदियो ठकुरीलाई खुसी पार्न खोज्दा आफ्ना रिसाए । मन्त्री बन्नभन्दा पहिले मगरलाई मात्र होइन गैर मगर जनजताति राई लिम्बु, किरातीहरुलाई पनि दशैँमा टी नलगाउन खपाङ्गीले आग्रह गरे । नेकपाका संसदयि दलका उपनेता सुवास नेम्बाङ्ग अहिले पनि स्मरण गर्छन् २०५८ सालमा दशैँको टीका लगाएको भनेर खपाङ्गी रिसाएको कुरा । हरेक दशैँमा खपाङ्गीको त्यो ब्यवहार याद आउने उनी बताउँछन् । सबैलाई दशैँको टीका नलगाउन भन्दै हिँड्ने खपाङ्गीले ५९ सालमा आफैले टीका जमरा लगाएपछि निकै आलोचित बने ।

यही प्रकरणपछि खपाङ्गी खुम्चिँदै गए । त्यसपछि जनजाति आन्दोलनले दह्रिलो नेतृत्व खास पाएन भन्दा पनि फरक पर्दैन । पछिल्ला क्रमका नेतृत्वले कोही गलत राजनीतिक स्वार्थका लिप्त भए कोही प्रलोभनमा परे । दशैँ बहिस्कारको नाममा अहिले पनि केही असहिष्णु ब्यवहार देखिन थालेका छन् । कतिपयले अहिले दशैँ बिरोधको नाममा बाहुन वा गैर जनजातिलाई सराप्ने र कालो टीका लगाउने समेत गरेका छन् । खपाङ्गीले बहिस्कार होइन आफ्नो मौलिक संस्कार नभएकाले त्यसलाई परित्याग गर्नुपर्छ भनेका थिए । तर त्यसलाई गलत अर्थ लगाउँदै पछिल्लो पुस्ताले बहिस्कार कै रुपमा लिएको देखिन्छ ।

खपाङ्गी जसले जनजातिमा जातीय चेत फैलाए

आदिवासी जनजातिहरुमा अहिलेको जुन जातीय चेत पलाएको छ । अधिकारका लागि राज्यसत्तासँग डटेर लड्नुपर्छ भन्ने भावना पलाएको छ, त्यसमा खपाङ्गीकै देन रहेको जनजाती अगुवाहरु स्वीकार गर्छन् । यो नै खपाङ्गीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष पनि मानिन्छ । तर, यसलाई कतिपयले बाहुनविरोधी द्वेषको अभिव्यक्तिको रुपमा पनि अथ्र्याउने गरेका छन् । वास्तवमा उनले लिएको बिचार र अडान बाहुन बिरोधी नभएर ब्यवस्था र प्रबृति बिरोधी थियो ।

यति मात्र होइन खपाङ्गीले शान्तिपूर्ण मार्गबाटै उत्पीडित समुदायको अधिकार स्थापित गराउन सकिन्छ भनेर पुष्टी समेत गरे । कम्युनिष्ट आन्दोलनबाट राजनीतिक जीवन सुरु गरेका खपाङ्गी पछि मूलत जनजाति र खासगरी मगर समुदायको अधिकारमा केन्द्रित भए । तर केही बाहुन नेताहरु तथा उनका समकालीन गैरजनजाति साथीहरु चाहिँ बाहुन–क्षेत्री विरोधी र मगर समुदायको मात्रै अधिकारको वकालत गर्नु खपाङ्गी साँघुरो सोच भएको तर्क गर्छन् । तर कम्युनिष्ट आन्दोलनमा खास अग्रपङ्तीमा नदेखिएका खपाङ्गी जनजातिलाई जम्मा पारेपछि भने चर्चित बने ।

खपाङ्गीकै पालामा नेपाल मगर संघले मगरले थर पछाडि अनिवार्य ‘मगर’ लेख्नुपर्ने र मगरको धर्म ‘बौद्ध’ भएको ठहर गरेको थियो । हुन त बौद्ध धर्मको रितीथिती र मगरहरुको परम्परागत संस्कारमा थुप्रै बेमेलहरु छन् । भूमी पुज्ने भए पनि अक्सर मगर संस्कार हिन्दु परम्परासँग नजिक देखिन्छ । तथापी खपाङ्गीले मगरहरुलाई गोलबद्ध गर्न र मगरका सांस्कृतिक एवं ऐतिहासिक कुराहरुलाई आधिकारिकता दिने मामलामा महत्वपूर्ण योगदान दिएकै हुन् । नेपाल लाङ्घाली संघको संस्थापकदेखि नेपाल मगर संघको चार कार्यकाल खपाङ्गीले नै सम्हालेका थिए ।

वि. सं २००३ सालमा महोत्तरीको रामनगरमा जन्मेका खपाङ्गी रामेछापको गौरीशंकर माध्यमिक विद्यालयमा हेडमास्टर बनेका थिए । जनकपुरको सूर्ती विकास कम्पनीमा समेत उनले जागिर खाएको उनका निकटस्थहरु बताउँछन् । त्यसैबखत उनी कम्युनिष्ट राजनीतितर्फ आकर्षित भएपछि राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य पृथ्वीमानसिंह भण्डारीले तत्कालीन उद्योग वाणिज्य मन्त्री नवराज सुवेदीलाई भनेर खपाङ्गीलाई शिक्षक बनाएर रामेछाप पठाएको उनका सहकर्मीहरू बताउँछन् । उनलाई कम्युनिष्ट राजनीतिबाट अलग गराउन अनेक तिकडम गरे पनि खपाङ्गीको कम्युनिष्ट आकर्षणमा कमी आएन । पछि बद्रीप्रसाद खतिवडाको अध्यक्षतामा गठन भएको नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनको संस्थापक सचिव बनेर कम्युनिष्ठ आस्था र राजनीतिसँग जोडिए । मास्टरी पेसा छोडेर पूर्णकालीन कम्युनिष्ट कार्यकर्ता भएपछि खपाङ्गी २०४४–४५ सालतिर नेकपा (माले) कै खर्चमा डल्लुमा बसेको पूर्व शिक्षामन्त्री मोदनाथ प्रश्रित बताउँछन् ।

२०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि भने खपाङ्गी एमएस थापा अध्यक्ष रहेको राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीको संस्थापक महासचिव बने । राज्यका हरेक निकायमा जातीय जनसंख्याको आधारमा समानुपातिक प्रतिनिधित्व, संघीयता, धर्मनिरपेक्षतालाई मूल मुद्दा बनाएको राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीबाट २०५१ मा सुनसरी–१ र २०५६ मा पाल्पा–१ बाट संसदीय निर्वाचन लडेर खपाङ्गी तेस्रो स्थानमा आएका थिए । उनी महासचिव हुँदा राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीले २०४८ मा ३४ हजार ५०९, २०५१ मा ७९ हजार ९९६ र २०५६ को आमनिर्वाचनमा ९४ हजार ८६० मत पाएको थियो । २०७० सालमा नवलपरासीमा भएको राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीको चौथो महाधिवेशनमा पराजित भएपछि खपाङ्गीले लिवरल डेमोक्रेटिक पार्टी दर्ता गराए । यो पार्टीले २०७० को संविधानसभा निर्वाचनमा देशभरिबाट कुल ३ हजार ७२१ भोट मात्र ल्याउन सकेको थियो । यसबाट के प्रष्ट हुन्छ भने राजाको हातबाट टिका थाप्दा खपाङ्गीको राजनीतिक नेतृत्वको खम्बा ५९ साल मै ढल्यो । उठ्न नसक्ने गरी । उनको पछिल्लो राजनीतिक रुझानले यसलाई पुष्टी गर्छ । नयाँ राजनीतिक दल गठन गरेर लागेपनि सफल भएनन् ।

राष्ट्रिय सभागृहमा भएको एक कार्यक्रममा सहभागि भएर फर्किने क्रममा १२ वैशाख २०७० मा काठमाडौंमा भएको मोटरसाइकल दुर्घटनामा टाउकोमा गम्भीर चोट लागेर घाइते भएका खपाङ्गी होसमा आएनन् । लामो समय अचेत अवस्थामा उपचार गराए पनि कोमाबाट फर्किन सकेनन् अन्ततः खपाङ्गीको ११ भदौ २०७३ मा  देहान्त भयाे ।

Facebook Comments
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

− 5 = 1